Homo sapiens neanderthalensis


betekenis: "Wijze man uit het Neanderdal"
dieet: bijna geheel carnivoor
grootte: 1,66 meter (m) 1,54 meter (v)
gewicht: 77 kilo* (m) 66 kilo (v)
tijd: laat Pleistoceen
locatie: Europa en west Azië
* Hoewel sommige denken dat Neanderthalermannen alleen al 100 kilo aan botten en spieren hadden.


Neanderthaler volgens "walking with cavemen" van de BBC.

Neanderthalers waren niet de primitieve, achtelijke bruten waar ze vroeger voor werden aangezien, hun hersens waren 12% groter dan die van ons.
Neaderthalers zijn onze naaste verwanten. Niet voor niks vind je "Homo sapiens" terug in hun officiële naam. In de 19e eeuw besefte men dat niet, toen de eerste neaderthalerbotten werden ontdekt (In Duitsland, het Neanderthal in 1856.) dacht men dat het om een soldaat ging die tijdens de Napoleontische oorlogen was omgekomen. (De beenderen waren een beetje krom, en je krijgt kromme benen als je te veel paardrijdt.) Wat later zag men in dat het om een prehistorische mensachtige ging. In die tijd werd de wereld geregeerd door de vicoriaanse elite, en die zag zichzelf als het beste ras ter wereld. In die tijd geloofde er ook nog meer mensen in de creatie dan in de evolutie, en alles wat prehistorisch of uitgestorven was werd automatisch als achtelijk en primitief gezien. Zo werden Dinosauriërs gezien als mislukte hagedissen die door hun eigen domheid uitstierven. Ook voor de Neanderthaler hadden ze geen goed woord over; "als die aapmensen zijn uitgestorven moesten het wel botte, primitieve woestelingen zijn geweest die gelukkig door de moderne mens zijn uitgeroeid."
Tegenwoordig weten we wel beter. Neanderthalers waren geen aapmensen, maar net zo goed mens als wij. Hun hersens waren zelfs groter dan die van de moderne mens!

De gemeenschappelijke voorouder van de Neanderthaler en de moderne mens heette: Homo heidelbergensis. Dit waren lange, sterke jagers die zowel in Europa als in Afrika leefden, tussen 600.000 en 200.000 jaar geleden. Aangenomen wordt nu dat toen de ijstijd aanbrak de heidelbergensis in twee groepen werden opgesplitst. De eerste groep waren degene die in Afrika leefden en die paste zich aan aan een woestijngebied. (Immers, tijdens de ijstijd was heel wat water ter wereld bevroren op de polen, en Afrika was voor het grootste deel woestijn.) Ze ontwikkelde lange, slanke lichamen om zo veel mogelijk hitte te verliezen. Deze soort was Homo sapiens sapiens, en dit waren onze voorouders. De tweede soort bleef in Europa, dat onder tientallen meters dikke ijskappen kwam te liggen. Deze soort paste zich aan aan een leven in de vrieskou en dit werden Neaderthalers.
De Neanderthalers leefden in een barre wereld, korte zomers en lange, ijskoude winters. Dit was een wanhopige wereld waarin alleen de sterkste overleefden. En de Neaderthalers waren sterk. Ook al waren ze klein vergeleken met moderne mensen, ze hadden dikke sterke botten en waren veel gespierder van hun zuidelijke verwanten. Hun lichaam was van top tot teen aangepast aan de vrieskou. Net als de mammoeten hadden ze korte ledematen en gedrongen lichamen, om minder lichaamswarmte te verliezen. Ook hadden ze een vrij grote neus. Eerst werd aangenomen dat ze die neus hadden om de lucht te verwarmen voor die in de longen kwam, maar men denkt nu iets anders. De antropologen gaan er nu van uit dat de neus er juist voor bedoelt was om hitte te verliézen. Dat klinkt raar, zo midden in een ijstijd, maar de via de neus kon een Neanderthaler zijn overtollige lichaamswarmte kwijt als hij zich hard inspande. Als hij dat niet kon, zou hij moeten zweten om af te koelen, en dat zweet zou bevriezen als hij zich weer ontspande.
Boven alles waren de Neanderthalers ongeloofelijk taai.
Nog een aanpassing aan het leven in een ijstijd was het dieet, een analyse van de bestanddelen van hun tanden heeft uitgewezen dat Neanderthalers bijna alleen maar vlees aten! Dat is uniek voor primaten.

De Neanderthaler is de enige primaat die bijna alleen maar vlees at.


©J.Kielen

De reden voor dit carnivore gedrag ligt misschien in het feit dat er behalve vlees verder niet veel te eten viel in de ijstijd. De enige planten die konden overleven in de kou waren gras en dennebomen. Grote dieren met een sterke maag zoals mammoeten en neushoorns konden die taaie vegetatie wel aan, maar omnivoren met een korte darm waren gedwongen het makkelijk verteerbare vlees te gaan eten. De ijsbeer is daar een hedendaags voorbeeld van. De meeste beren zijn grootendeels herbivoor (Ze eten maar zelden vlees, en als ze dat doen is het meestal zalm.) maar voor de ijsbeer op de noordpool is er geen vegetatie, en hij heeft zich dan ook aangepast om permanent vlees te eten. Zo was het waarschijnlijk ook voor de Neanderthaler, en voor onze voorouders die op het eind van de ijstijd Europa weer in trokken.
Het vlees eten verklaard ook het feit dat de Neanderthalers zulke grote hersenen hadden. Vlees bevat bestanddelen die de hersenen doen groeien en daarom zullen zij meer schedelinhoud hebben gehad dan hun omnivore verwanten.
Neanderthalers zullen dan wel sterk en zeker niet dom zijn geweest, ze hadden geen makkelijk leven. Veel Neanderthalerskeletten vertonen zware verwondingen, van rotte tanden tot een afgerukte arm. In beide gevallen had de desbetreffende persoon het overleefd, dus de andere leden van de groep hebben voor hem gezorgd. De verwondingen van de Neanderthalers lijken sprekend op die van rodeo-cowboys, die dikwijls een opdonder krijgen van vee. Terwijl er geen bewijs is dat onze voorouders, de Homo sapiens sapiens, op mammoeten hebben gejaagd, deden de Neanderthalers dat zeker wel, om aan hun broodnodige vlees te komen. Op het kanaaleiland Jersey zijn sporen die aangeven dat de Neaderthalers hier een kudde mammoeten in de val hebben gelokt (In die tijd lag de bodem van het kanaal nog droog.). Hoe ze dat precies gedaan hebben weten we niet, maar ze zullen daar zeker vuur bij hebben gebruikt.

Neaderthalers leefden meer dan 200.000 jaar lang en waren een van de succesvolste mensachtigen. Het is dan ook vreemd dat ze alsnog zijn uitgestorven, en ons als enige menssoort hebben achtergelaten. Het is eigenlijk sowieso vreemd dat de grote, succesvolle ijstijddieren zoals de mammoet en de megaloceros zijn uitgestorven toen de ijstijd eindigde. Er is gedacht dat de moderne mens daarvoor verantwoordelijk is, maar dat is onwaarschijnlijk. Wellenswaar hadden de Homo sapiens sapiens betere jachtwerktuigen, zoals de atlatl, oftewel speerwerper, dan de Neanderthalers, maar in die tijd hadden we gewoon niet de aantallen en de technologie om zo'n uitsterving te veroorzaken.
Ook is geopperd dat de Neanderthalers nooit zijn uitgestorven, maar zich met de moderne mens hebben vermengd, en dat wij dus Neanderthalerbloed in ons hebben. Het bewijs hiervoor lijkt te zijn gevonden in Portugal. Daar werd in 1998 een skelet van een kind gevonden, dat zowel sapiens -als Neanderthalertrekjes had. Het leek een prima theorie, ware het niet dat DNA onderzoek heeft uitgewezen dat geen enkele menssoort ter wereld verwant is met de Neanderthaler. Anatomisch gezien lijken de eskimo's nog het meeste op hen, maar ze hebben geen Neanderthalergenen. Eigenlijk is er ook geen verder bewijs of de moderne mens en de Neanderthaler elkaar wel ooit ontmoet hebben.
Het is duidelijk dat wat de mammoet deed uitsterven, ook de Neanderthalers heeft laten verdwijnen. En men denkt te weten wat het geweest zal zijn. De factor, die de grote ijstijddieren, inclusief de Neanderthaler, heeft doen uitsterven, was de zelfde factor die al ,zo lang als de aarde bestaat, haar aanzien heeft bepaald. Het is het klimaat. We weten nu dat het einde van een ijstijd niet een kwestie is van enkele duizenden, maar enkele tientallen jaren. De ijskappen smolten en het water kwam terug naar Afrika, waar het warm ontvangen werd door de Homo sapiens sapiens. De mammoeten ondertussen konden zich niet snel genoeg aanpassen en stierven uit. En zonder hun bron van voedsel waren de Neanderthalers ook gedoemd te verdwijnen...